HENGTE HI NGAIHTUAH ANG U

– Tv. Lalrinzuala Chawngthu

Science zirmite chuan, “Mihringte hi tungchhova kal a huhova chêng chi khat ‘mammal’ kan ni e,” tiin an sawi thin. Chutiang a huhova chêng chi thilnungte chuan tha taka an chên ho theih nân kalphung tha tak an nei thin angin mihringte pawh hian a huhova khawsa turin khawsakzia felfai tak kan mamawh thin. Kan pi leh pute khân chu chu hriain nunphung an inzirtîr thin a, chu an inzirtîrna hmun kan hriat lâr tak chu ‘Zawlbûk’ a ni nghe nghe. Kan pi leh pute hunlaia Zawlbûk ang hmun kha kan nei tawh lo nain Pathian biak inkhâwmah te, sunday sikulah te, zirna inah te, YMA hminga puipunna hmunah te tunlaiah chuan nunphung kan inzirtîr ta ber a; mahse, a tih dân phung a dik tâwk lo nge hêngte hian awmzia a nei vak pawhin a lang lo. Chuvangin hêng a hnuaia mite hi kalphung fel taka inzirtîr uar kan mamawh em tih i inzâwt teh ang u.

1) Aia upate zah thiam: Kan pi leh pute hunlai chuan aia upate an zahder thin hle a, naupang zâwkten aia upate thu zah derin an hnial ngai lo va, chaw an ei ho pawhin an bâr khalh ngai lo. Titi hona hun leh hmunah lah an tawng khalh zung zung ngai hek lo. Tunah erawh chuan kan vêng ngeiah pawh pa/pu rual insuala cho ûr ûr leh dêngkhâwng tak taka tawng khum ngam kan awm ta! Upa zâwkten naupang zâwkte an tîr tha ngam tawh mang lo va, khawlai leh puipunna hun leh hmunah lah upa zâwkte mitmei vên derna hmuh tur a awm tawh mang hek lo.

2) Rinawm (rintlâk) zir: Zoram mipuiin kan ram hruaitute kan demna leh duh khawp lohna ber chu ‘rinawm lo va kan hriatna’ hi a ni ang. Sorkar kaihhnawih thil eng pawh rinhlelhna mitin kan en deuh vek a ni ta ber a, kan hruaitute ber kan rin loh avangin an lakah pawh rinawm kan tum hek lo. Tu pawhin kan ngainat leh nih châk chu ‘mi rinawm leh rintlâk’ a nih a rinawm a. Mahse, harsa kan tih ber; mi dang laka kan beisei ber a ni lawi si ang. Kan tâna rinawm lo leh rintlâk lo te kan haw hle a; mite rintlâk nih erawh kan peih leh mang dêr si lo.

3) Khua leh tui tha nih: India Dânpui Bung 14-19 inkârahte hian India khua leh tuite dikna chanvo leh ram tâna kan mawhphurh lêtna thu a awm a. Kan dikna chanvo kan hriat hle laiin kan mawhphurhna erawh kan hre mang hauh lo nia! Khua leh tui leh ram leh hnam tâna tha tura sorkâr dân siam chi hrang hranga khua leh tui te tih ve tur ngaipawimawh aram pawh kan awm mang lo. Kan khawtlâng inrêlbâwlna tura khawtlâng hruaitute dân zam hrang hrangte zah der leh zawm kan ngaihsak tâwk lo.

4) Intodelh leh taihmâk zir: Zoram atanga Sawhthîng, Hmarcha, Iskût, hmunphiah, Sêrthlum,
Anthurium tlêm tlêm hmun dangah kan thawn chhuah laiin kan ni tin mamawh ei tur, bungrua leh thuamhnaw kan la lût hum hum a. Thingtlâng loneituten tunhmâ anga lo an neih zau peih tawh loh laiin khawpui thalaiten tih ber tur kan hre mang lo bawk a. “Rome khawpui chu ni khat thil thua sak a ni lo” tih hre reng siin zan khat thil thua hausak lawih theihna tur remchâng kan melh thup a, ‘Pathian ânchhia’ (Gen 3:19) pumpelh hrâm kan tum tak fur a. Hna zahawm deuh nia sawi lo chu thawh kan tum lo, a thawktu vanga zahawm ta ‘hna’ a nih laiin ‘hna zahawm sa’ kan zawng si. Taima taka thawh kan peih loh laiin mu chunga TV en paha handset khawih neuh neuh kan peih viau. Hmathlîr nei lo leh rûndâlah lek ram hruaitute leh mipuiin hna kan thawh avangin vawiin thlengin kan la intodelh ve lo a nih hi.

5) Ngaihsân zâwng thlâk: Nulaten sipai, driver, engineer, doctor, pastor an ngaihsân hun a liam a, ‘fresh’ an melh tawh avangin tlangvâl kan intuaihnûm tulh tulh a, kan no tual tual a, kan nu telh telh. Theihna zawng
zawnga beih laia ngah maha kan ngaih lohten hlawhtlinna tlâng an chuan meuh chuan nulaten kan hmu tai leh tho nain vawiin atâna hmuh taih nih tlangvâlten kan châk avangin showbiz lam kan ngaihven nasa. Hlawhtlingte thawhrimna ngaihven si lo va an vawiin kan ngaisân avangin an nunchan zirin, “Khawvêl hi lemchanna dawhsân ang niin mihringte hi lemchangtu mai kan ni,” tia W. Shakespeare sawi kha kan nunpui a, mahni kan inbum kual mai mai a nih hi. Paten kan thei thûr ei avanga kan fate hâ tim kan dem leh si ni berin a lang. Mi thiltithei, mi thiam, mi lâr, mi hlawhtling te kan ngaisâng a, an kalkawng bumbohzia erawh kan theihngilh leh si.

6) Ngaihhlut tur thlan thiam: Hming that aiin sum tam tak kan ûm a. Mi rinawm, mahni thawh chhuah chauha innghatte engah mah kan ngaih loh laiin mi hlemhlete thil neih kan thîk thung. Mi dik nia kan ngaihte kâa kan fak tlawr duah laiin an tukkhum lamah kan nuih tet tet lawi a. Hlemhle ve duh lote ‘a ngaihna hre ve lo’-ah kan chhuah hleuh bawk. Eng ber nge ngaihhlut tur tih kan nu leh paten min zirtîr miau loh avangin a nâwlpui ngaihhlut nia kan ngaih kan ngaihlu ve mawp a, he damchhûng reilotêa suhlhnu belhchiandâwl leh entawntlâk hnut chhiahtute chu eng lehkhabuah emaw lo awm mai se kan duh tâwk viau. Ropui kan tehna ber In leh lo neih that, lirthei neih, bungrua neih that a nih avangin pûkchawp pawhin kan lei ve zêl duh a, chhûngril entu bum tumin theipui hnah khawr chawpin kan intuam hlûn a. “Mihring sum hlû taihmâk..” (Thuf 12:27) bosâla ‘sum’ kan ngaihhlut êm avangin a dek chhuak thiam apiang kan bawh a. Chhûngril nun puitling aia lehkha thiam kan ngaihsân zâwk avangin lehkha thiam puitling lo kan pung zêl bawk.

7) Thiamna kawnga rual el: ‘Zir tlêm chunga pass that’ hun a liam mêk laiin a thim zâwnga thlîr thinte thukhawchâng ‘hna vân avangin lehkha thiam awmzia awm lo’ tih hian min rûn leh mêk a, dem theih theih dem mawlh mawlh chungin tihngaihna dang kan hriat chuan loh avangin zirna inah kan inêkbeng tup tup a. Inringtâwk thei tur khawpa kan inzir peih miau loh avangin khawi mah kan chhuak ngam lo va, hmun leh hmunah hna awm sa tha tak kan zawng a, siamchawp turin kan ngaihtuahna leh tumruhnain a pha si lo. Mi thiam an tamna hmasa Europe khawmualpui khu leilung hausakna ngah ram tam takin vawiin thlengin an la khûm thei lo. Keini erawh kan zirlai buten hnathawk thiam turin thiamna thûk min pe ve lo nge lehkha thiamten pen hmang lo chuan eng hna mah an thawk thiam lo!

8) Khawtlâng, ram leh hnam hmangaih zir: Kan In leh a chhehvêl ngaihsaka kan duat ang bawkin kan khawtlâng leh ram duat nachâng kan hre lo. Kan ta bil tawh phawt chu kan roh viau laiin mi dang thil erawh tihbawrhbân kan hreh hauh lo. Chutiang bawkin kan ram mau, thing, nungcha, lui te uluk taka enkawl turin India Dânpuiin min phût tih hre rengin kan suasam bawrh bawrh zel a. Ram dang mite nêna kan nunhonaah kan hnam nunphung kan hloh loh nân hnam nunphung chawinung tura kan inzirtîr nasat ang huin a taka nunpui erawh kan harsat a. Kan khawtlâng, ram leh hnam hmangaihtu tak takte chuan huat an hlawh fo mai bawk.

Leave a Reply